De presentatie neemt je mee naar een reële wijk, waar we de renovatierace bekijken door de ogen van een wijkbewoner. Zo is er Agnes, 75 jaar. Ze woont alleen in een grote woning en verwarmt enkel de benedenruimte. Haar elektriciteitsfactuur is laag — ze verwarmt immers enkel haar leefruimte — en de kosten van een renovatie zijn dan weer erg hoog: het zou meer dan honderd jaar duren voor ze die investering terugverdient. Ook Hamza en Fatima renoveren niet: ze beschikken niet over genoeg kapitaal om, zelfs met de ondersteuning die er nu is, de investering aan te gaan. Evi en Yves hebben nog maar net geïnvesteerd in een diepgaande renovatie van het pand dat ze kochten, maar kozen omwille van de hoog oplopende elektriciteitskosten toch voor een zuinige gasketel in plaats van een warmtepomp. Een ander gezin heeft berekend dat een grote investering op dit moment financieel niet eens zo veel voordeliger is dan de renovatie nog tien of twintig jaar uitstellen. Ayala en Michiel zien wel de noodzaak om fossielvrij te verwarmen, maar hun hoekappartement op het gelijkvloers biedt geen ruimte om een warmtepomp te installeren.  

Het huidige beleid lijkt van eigenaars te verwachten dat ze zélf de verantwoordelijkheid dragen in de renovatierace. Maar de instrumenten die dat beleid ondersteunen, zoals verbouwpremies, bieden weinig incentive aan wie geen renovatie overweegt in de eerste plaats, en te weinig ondersteuning voor wie het het hardst nodig heeft. Het verhaal van Ayala en Michiel toont aan dat de huis-per-huislogica ook ruimtelijk op haar grenzen botst. Kunnen we via collectieve systemen een methodiek verkennen, die ons integraler, inclusiever, goedkoper en efficiënter naar de eindmeet van de race brengt? 

Verschillende gemeenten staan al ver in het verkennen van de mogelijkheden van een collectieve warmte- en renovatieaanpak. Ze botsen echter op een regelgevend kader dat deze innovatie niet steunt, maar eerder in de weg zit. Lokale besturen, bovenlokale overheden, experts en burgers zitten vast in een afwachtende houding: de Vlaamse Overheid wacht op succesvolle projecten om een kader op te tuigen, maar lokale besturen krijgen geen warmteontwikkelaars aan boord als de juridische en financiële business case ontbreekt. 

Het is tijd om een ‘deal' te maken en gelijk op te trekken. Kunnen we de eerste generatie fossielvrije warmtesystemen in bestaande buurten van de grond krijgen tussen nu en 2030, beleid daar al doende op aanpassen en 100 wijken bij de opstart ondersteunen? Zo'n doorbraakprogramma optuigen en tot uitvoering brengen vergt een bundeling van kennis, inzichten en slagkracht van diverse actoren en disciplines.  

Om te verkennen hoe dat eruit moet zien en of daar draagvlak voor is, startten AWB (innovatiehuis voor transformatie) en VITO (technologisch onderzoekscentrum) samen met een coalitie van lokale initiatiefnemers eind 2024 op eigen kracht een verkenning op. Voor de zomer van 2025 willen we landen met een voorstel voor dit doorbraakprogramma, idealiter gedragen door een slagkrachtige coalitie. Wil je op de hoogte blijven, heb je ideeën of kan je bijdragen? Laat van je horen!